Vandaag worden mensen in de straten van Iran gedood omdat ze secularisme eisen. Aan deze zin mogen we niet wennen. Want dit is een van de meest naakte waarheden van onze tijd.
Jonge vrouwen, universiteitsstudenten, arbeiders… Ze dragen geen wapens. Ze bezitten geen macht, geen staat, geen leger. Ze hebben slechts één eis: dat de staat ophoudt een goddelijke entiteit te zijn. Het antwoord dat zij krijgen is universeel en bekend: wapenstokken, kogels, executies en verdwijningen.
Dit tafereel herinnert ons op pijnlijke wijze aan iets essentieels: secularisme is geen abstract Westers concept, geen intellectueel ornament en geen luxegrondwetsartikel. Secularisme is met bloed verworven overlevingskennis. De mensen die vandaag in Iran worden gedood, gemarteld en tot zwijgen gebracht, betalen opnieuw de prijs voor een waarheid die de mensheid eeuwenlang met zware offers heeft geleerd.
Wanneer we vandaag naar de wereld kijken, zien we oprukkende autoritaire golven, theocratische onderdrukking en culturele regressie. En we beseffen dat een van de kostbaarste verworvenheden van de mensheid — misschien wel de kostbaarste — ernstig wordt bedreigd: secularisme.
Toch wordt secularisme vaak bewust verkeerd voorgesteld. Het wordt gelijkgesteld aan vijandigheid tegenover religie, aan geloofsloosheid, aan moreel verval. In werkelijkheid is secularisme precies het tegenovergestelde: het is de enige dam die ervoor zorgt dat religie, geweten, wetenschap en kunst elk vrij in hun eigen bedding kunnen stromen. Het vernietigt religie niet en vergoddelijkt de wetenschap niet. Het stelt slechts één fundamentele grens: geen enkel domein mag het andere wurgen.
Secularisme is de naam van dat grote ontwaken waarin de mensheid zich bevrijdde van theologische ketenen en de volwassenheid van het verstand bereikte.
Secularisme is geen tijdlijn, maar een bewustzijnssprong
We spreken vaak over secularisme vanuit het verkeerde perspectief. We reduceren het tot een historische fase, een moderniseringsstation of een naïef Europees verhaal. Maar secularisme is geen chronologie. Het is een bewustzijnssprong.
Het is het moment waarop de mensheid de grenzen begint te begrijpen van haar relatie tot het heilige. Filosofisch gezien draait secularisme om één fundamentele vraag:
- Komt waarheid uit één absolute bron, of is de menselijke rede mede-eigenaar van de waarheid?
Zonder deze vraag is er geen vrijheid, geen wetenschap, geen kunst en geen mogelijkheid tot vreedzaam samenleven in diversiteit. Het Iraanse regime verbiedt precies deze vraag. Want zodra zij gesteld wordt, stort de leugen van de “staat die namens God spreekt” in. Daarom is secularisme zo gevaarlijk: het ontmythologiseert de macht.
Van duisternis naar licht: de lange mars van het seculiere verstand
De oorsprong van secularisme ligt niet in één revolutionair moment, maar in eeuwen van pijn, onderdrukking, oorlog en intellectuele rebellie.
In het oude Griekenland zette Thales van Milete een eerste stap toen hij natuurverschijnselen niet verklaarde door goddelijke wil, maar door natuurlijke oorzaken. Zeggen dat bliksem geen woede van de goden is maar een natuurfenomeen, is niet alleen een wetenschappelijke uitspraak — het is ook een politieke daad. Want het in twijfel trekken van het heilige betekent ook het in twijfel trekken van macht.
Die vonk werd echter eeuwenlang onderdrukt. In het middeleeuwse Europa maakte de Kerk het verstand ondergeschikt aan theologie. Scholastiek vereerde antwoorden, niet vragen. Wetenschap botste op de muur van “zonde”. Kunst bleef gevangen in dogmatische herhaling.
De Renaissance en de Reformatie brachten de eerste grote barsten in deze orde. Humanisten plaatsten de mens centraal; de Reformatie toonde dat religie niet vanuit één enkel centrum kon worden opgelegd. Onbedoeld effende dit de weg voor secularisme. Zodra religieuze eenheid verdwijnt, moeten staten zich losmaken van religieuze autoriteit om te overleven.
Met de Verlichting werd deze breuk bewust en systematisch. John Locke verklaarde het geweten tot een domein buiten staatsmacht. Spinoza ondermijnde theologisch absolutisme door heilige teksten historisch te lezen. De Franse Revolutie en de Amerikaanse Grondwet maakten van secularisme voor het eerst een juridisch principe.
Dit was geen toeval. Het was het gedistilleerde resultaat van eeuwenlang bloedig leren.
Kunst en wetenschap: waar secularisme ademhaalt
De betekenis van secularisme voor de mensheid wordt het duidelijkst zichtbaar in wetenschap en kunst.
Wetenschap is per definitie seculier. In een laboratorium heeft de zin “God wilde het zo” geen plaats. Zodra het onmeetbare in de methode wordt opgenomen, sterft wetenschap. Daarom werkt wetenschap met een methodisch atheïsme — niet uit ontkenning, maar uit methodologische noodzaak.
Voor kunst geldt hetzelfde. Het ongecensureerd tonen van het menselijk lichaam, verlangens, angsten en tegenstrijdigheden werd pas mogelijk toen een seculiere ruimte ontstond. De weg van Michelangelo tot de moderne kunst is de triomf van een geest die zich heeft bevrijd van dogmatische censuur.
Als we vandaag kanker bestrijden of voertuigen op Mars laten landen, doen we dat niet door heilige teksten te raadplegen, maar dankzij de vrije denkruimtes die door secularisme worden beschermd.
Hier moeten we een ongemakkelijke waarheid erkennen: religie is sterk zolang zij persoonlijk blijft; zodra zij staat wordt, begint de corruptie.
Individueel geloof kan compassie, solidariteit en morele discipline voortbrengen. Maar zodra religie samensmelt met politieke macht, wordt zij onaantastbaar. En alles wat niet bekritiseerd mag worden, produceert uiteindelijk geweld.
De inquisitie in Europa is daar historisch bewijs van. In de islamitische geschiedenis werd met de Omajjaden de ethische kern van religie opgeofferd aan heilig staatsdenken. In Myanmar leidde boeddhistisch nationalisme tot massamoord op Rohingya. In Israël–Palestina veranderden een geheiligde staat en een theocratische verzetslogica tienduizenden kinderlevens in “nevenschade”.
De voorbeelden verschillen, maar de uitkomst is steeds dezelfde: wanneer goddelijke waarheid samenvalt met politieke macht, verliest het menselijk leven zijn waarde.
Zonder secularisme is democratie een illusie
Een van de grootste misverstanden van onze tijd is het verwarren van verkiezingen met democratie. Zonder secularisme is democratie niets meer dan de theologie van de meerderheid. Als het recht op heilige referenties rust, bepalen verkiezingen slechts welke heiligheid zal heersen.
Iran is het duidelijkste voorbeeld, maar zeker niet het enige. In de Verenigde Staten tonen de opkomst van christelijk nationalisme, het afschaffen van abortusrechten en religieuze controle over het vrouwenlichaam hoe het afbrokkelen van secularisme democratie van binnenuit uitholt.
Dat is ook waarom TV-serie The Handmaid’s Tale zo beangstigend is. Gilead ontstaat niet in één nacht. Het is het eindpunt van een samenleving waarin secularisme stap voor stap wordt uitgehold. Eerst wordt het vrouwenlichaam een publiek strijdpunt, dan verdwijnt het individu, en uiteindelijk de vrijheid zelf.
De grootste uitvinding van de mensheid
Het wiel maakte beweging mogelijk.
Schrift redde het geheugen.
Het internet versnelde informatie.
Maar secularisme leerde ons iets fundamenteels: we kunnen samenleven zonder elkaar te vermoorden.
Dat is de meest geavanceerde sociale technologie die de mens ooit heeft ontwikkeld.
Zonder secularisme stopt wetenschap, verstomt kunst, verliezen vrouwen hun lichaam, worden minderheden doelwit en wordt de staat vergoddelijkt. En wanneer staten goden worden, eisen goden altijd bloed.
Als we het verliezen, verliezen we onszelf
Het verzet in Iran, de regressie in de Verenigde Staten, de wereldwijde opmars van religieus autoritarisme — dit zijn geen lokale kwesties. Ze stellen ons allemaal dezelfde vraag:
Zijn we bereid secularisme op te geven?
Want wanneer laïciteit verdwijnt, sterven eerst vrouwen, daarna het denken, en uiteindelijk de samenleving.
Secularisme is geen keuze. Het is de verzekering van de beschaving. En wanneer die verzekering vervalt, wordt de premie altijd met bloed betaald.
Als we ons aan deze koers overgeven, verliezen we niet alleen onze vrijheid — we verliezen de mogelijkheid om mens te zijn.
