Biseksualiteit wordt in film zelden serieus genomen. Biseksuele personages worden afgeschilderd als onbetrouwbaar, verward of seksbeseten — een hardnekkig cliché dat zelfs in queercinema voortleeft. De Turks-Italiaanse regisseur Ferzan Özpetek doorbreekt dit patroon radicaal. In zijn films is biseksualiteit geen keuze die gemaakt moet worden, geen fase die overgaat en geen complicatie die opgelost moet worden. Het is een erfenis — van het Ottomaanse Rijk, van Rome, van een tijd vóór monotheïstische religies het menselijk verlangen in hokjes duwden.

Dit artikel verbindt Özpeteks debuutfilm Hamam (1997) met zijn recente Netflix-hit Nuovo Olimpo (2023) en toont hoe beide films samen één coherent filmisch project vormen: een politiek en mythologisch pleidooi voor biseksualiteit als de oerconditie van het menselijk verlangen. Van de biphobische uitbarstingen van geëmancipeerde vrouwen tot de moord op een architect die het kapitalisme weigerde — Özpetek laat zien dat het grootste gevaar voor biseksuele vrijheid niet van buitenaf komt, maar van binnenuit het progressieve kamp zelf.

In Nuovo Olimpo krijgt Enea een uitbrander van Alice, met wie hij een vrienden-met-voordelen relatie heeft. Wanneer Enea ervoor kiest om bij Pietro in de bioscoopzaal te blijven in plaats van deel te nemen aan een socialistische demonstratie, beschuldigt Alice hem ervan ‘veranderd te zijn nadat hij een flikker is geworden en een instrument van het fascisme’. De homofobe toon van haar biphobische aanval is veelzeggend: zelfs in progressieve politieke kringen kan biseksualiteit als bedreiging worden ervaren.

Biphobia voorbij de heteronormativiteit

Wat Özpetek’s observatie zo scherp maakt, is de sociale positie van de vrouwen die deze aanvallen uitvoeren. Marta is een succesvolle, geëmancipeerde westerse vrouw. Alice is een anti-fascistische intellectuele activiste. Geen van beiden behoort tot de meest voor de hand liggende dragers van heteronormatief conservatisme. Toch zijn beiden op het moment van confrontatie onmiskenbaar biphobisch.

Ochs (2005) beschrijft hoe biseksuele personen worden blootgesteld aan druk om te kiezen tussen heteroseksualiteit en homoseksualiteit, zodat hun leven ‘gemakkelijker’ zou worden en interne en externe conflicten vermeden zouden worden (p. 205). Özpetek dramatiseert precies deze druk — maar geeft zijn biseksuele protagonisten ook de ruimte om haar te weerstaan: Francesco reageert sarcastisch, Enea glimlacht en loopt naar Pietro. Of het nu liberale feministen of socialistische activisten zijn, beide socio-politieke stromingen kunnen biphobisch zijn. Het is een ongemakkelijke waarheid die Özpetek zijn publiek zonder omwegen voorlegt. 

De weerstand van de biseksuele protagonisten

Tegenover de aanvallen van de Drie Ruiters stellen Özpetek’s biseksuele personages een elegant verzet. Ze schamen zich niet, ze verontschuldigen zich niet, en ze verklaren zich niet. Francesco’s sarcastische repliek — ‘Ik ook’ — na Marta’s beschuldiging is een moment van stille triomf. Enea’s glimlach terwijl hij naar Pietro loopt, is een daad van subversieve vreugde.

Engelberg (2022) beschrijft dit als ‘biseksuele transgression’ — een representatiestrategie waarbij biseksuele personages de normatieve orde ondermijnen door simpelweg zichzelf te zijn (pp. 31-32). Bij Özpetek gaan zijn protagonisten verder dan subversie: zij belichamen een alternatieve ethiek van verlangen die niet vraagt om maatschappelijke goedkeuring.

De heilige ruimten van biseksualiteit

Een van de meest onderscheidende aspecten van Özpetek’s cinema is zijn keuze van de ruimten waarin biseksuele liefde voor het eerst wordt beleefd. In Hamam is de plek waar Francesco en Mehmet de liefde bedrijven de hammam van Madame — een ruimte die al eeuwenlang in de verbeelding wordt geassocieerd met geheime verlangens en homosociaal genot.

In Nuovo Olimpo is de plek waar Enea en Pietro voor het eerst de liefde bedrijven het huis van de grootmoeder van Enea’s vriend — een huis dat lijkt op een klein renaissancemuseum. De historische belading van deze ruimte is niet toevallig: Özpetek plaatst biseksueel verlangen in een context van culturele en historische diepte, ver verwijderd van de vluchtigheid die biphobische stereotypen biseksualiteit toedichten.

Filippo (2013) analyseert hoe kunst cinema biseksualiteit kan representeren als een vorm van culturele en seksuele veelzijdigheid die zich onttrekt aan de binaire logica van het heteronormatieve systeem (pp. 47-94). Özpetek’s ruimtelijke keuzes zijn precies dit: een filmische ontkenning van de gedwongen monosexualiteit.

Het verlangen naar de oudheid

Het meest ambitieuze aspect van Özpetek’s filmisch project is zijn historisch-mythologische dimensie. In Hamam staat Marta — inmiddels Madame’s reïncarnatie — op het dak van de hammam, terwijl een mystiek Istanbuls lied klinkt en de Hagia Sofia en de Bosphorus in beeld komen. Özpetek neemt het publiek mee op een tijdreis: eerst naar het Ottomaanse Rijk, dan naar Byzantium, Rome en de oudheid — de tijd vóór de Drie Ruiters van de Apocalyps het leven bepaalden.

In Nuovo Olimpo ziet men vanuit het terras van het huis de Romeinse skyline met al zijn pracht, terwijl Pietro zijn eerste biseksuele liefdeservaring beleeft in het bijzijn van dit panorama — net zoals Francesco’s eerste ervaring in de hammam. Deze keuzes zijn de grootste filmische ondersteuners van Özpetek’s ontologie van transformatie: een openheid voor seksuele, identiteits- of intellectuele veelzijdigheid die teruggaat tot ver vóór de moderne wereld.

Özpetek’s gezegende biseksuelen lijken getransporteerd uit een oud Grieks theater, een Romeins paleis of een hamam naar het heden. Ongeacht de tijdsperiode waarin zijn bi-verhalen spelen, betekenen ze een reis naar een verleden waarin monotheïstische religies nog geen hegemonie hadden gevestigd en het kapitalisme de mens nog niet had gecommodificeerd. En daarmee, zoals Freud al stelde, ligt hier de ambitie om de wereld te laten erkennen dat alle mensen een biseksueel potentieel hebben — een radicaal anti-heteroseksistische en anti-monoseksuele positie.