We lijken er als moderne mens maar moeilijk vrede mee te hebben: ouder worden.
We willen langer leven, jonger blijven, er jonger uitzien en het liefst ook zo lang mogelijk functioneren alsof de tijd geen vat op ons heeft. De wereldwijde anti-agingindustrie speelt daar gretig op in, met supplementen, diëten, crèmes, hormonen en allerlei behandelingen die ons beloven dat we de biologische klok een beetje kunnen terugdraaien.
Maar terwijl wij ons afvragen hoe we jong kunnen blijven, probeert de wetenschap inmiddels een veel radicalere vraag te beantwoorden:
Kunnen we veroudering op celniveau daadwerkelijk terugdraaien?
Die vraag is dit jaar een stap dichter bij de echte klinische praktijk gekomen.
In juni 2026 werd voor het eerst een mens behandeld met een experimentele therapie die gebruikmaakt van gedeeltelijke epigenetische herprogrammering. Het gaat om ER-100, ontwikkeld door het Amerikaanse biotechbedrijf Life Biosciences, dat mede is opgericht door de Harvard-geneticus David Sinclair. De behandeling is voorlopig niet bedoeld om mensen simpelweg “jonger” te maken, maar wordt getest bij ernstige aandoeningen van de oogzenuw, waaronder bepaalde vormen van glaucoom. Het idee is om beschadigde cellen opnieuw een jonger biologisch profiel te laten aannemen.
Het klinkt bijna als sciencefiction.
En toch is het belangrijk om hier meteen een flinke kanttekening bij te plaatsen.
Dit betekent niet dat wetenschappers het ouder worden bij mensen al kunnen terugdraaien. Het gaat om een vroege fase van klinisch onderzoek, waarbij vooral veiligheid en mogelijke effecten worden onderzocht. Of de techniek daadwerkelijk werkt, hoe lang eventuele effecten duren en of deze aanpak ooit veilig voor andere organen kan worden gebruikt, moet nog blijken.
Toch is het een opmerkelijk moment.
Want het idee achter deze behandeling komt voort uit jarenlang onderzoek naar de vraag waarom cellen ouder worden en of ze misschien een deel van hun biologische “jeugdige” toestand kunnen terugkrijgen.
En daarmee zijn we terug bij een veel bredere vraag:
Hoeveel invloed hebben we eigenlijk op de manier waarop we ouder worden?
Het antwoord is voorlopig een stuk nuchterder dan sommige spectaculaire anti-agingverhalen doen vermoeden.
We kunnen het ouder worden niet simpelweg uitzetten.
Maar we weten inmiddels wel dat veroudering uit verschillende biologische processen bestaat. En een aantal factoren die met onze leefstijl en omgeving te maken hebben, kunnen invloed hebben op hoe gezond we ouder worden.
Ons lichaam heeft zijn eigen verouderingsprogramma
Veroudering is geen enkelvoudig proces. In onze cellen gebeuren naarmate we ouder worden allerlei dingen tegelijk.
DNA kan beschadigd raken, telomeren kunnen korter worden, de werking van mitochondriën kan veranderen en cellen kunnen in een toestand terechtkomen die bekendstaat als cellulaire senescentie. Ook veranderingen in de manier waarop genen worden gereguleerd, problemen met eiwitverwerking, chronische ontstekingen en veranderingen in het immuunsysteem spelen een rol.
De Spaanse bioloog Carlos López-Otín is een van de wetenschappers die veel onderzoek naar deze processen heeft gedaan. Samen met andere onderzoekers ontwikkelde hij het bekende model van de “Hallmarks of Aging”, oftewel de kenmerken van veroudering.
In de loop der jaren is dat model verder uitgebreid. Het beschrijft veroudering niet als één defect dat op een bepaald moment ontstaat, maar als een verzameling biologische processen die elkaar bovendien kunnen beïnvloeden.
Dat is belangrijk, want het maakt meteen duidelijk waarom er waarschijnlijk geen simpele oplossing bestaat.
Er is niet één knop die we kunnen omzetten.
Geen wonderpil.
Geen perfect dieet.
En ook geen enkele gedachte waarmee iemand zijn biologische leeftijd volledig kan terugdraaien.
Maar dat betekent niet dat we helemaal machteloos zijn.
Kan wat we denken invloed hebben op ons lichaam?
Hier wordt het interessant.
De relatie tussen geest en lichaam is al eeuwen onderwerp van discussie. Tegenwoordig proberen neurowetenschappers die relatie niet alleen filosofisch, maar ook biologisch te begrijpen.
Een van de bekendste voorbeelden is het placebo-effect.
De Italiaanse neurowetenschapper Fabrizio Benedetti heeft jarenlang onderzocht wat er in de hersenen gebeurt wanneer mensen verwachten dat een behandeling zal werken.
Bij onderzoek naar patiënten met de ziekte van Parkinson werd bijvoorbeeld gekeken naar dopamineactiviteit nadat patiënten een placebo kregen. Onderzoek liet zien dat verwachtingen over verbetering daadwerkelijk invloed konden hebben op processen in de hersenen die betrokken zijn bij beweging.
Dat betekent natuurlijk niet dat “positief denken” alle ziekten kan genezen.
Zo simpel werkt het niet.
Maar het laat wel zien dat verwachtingen, eerdere ervaringen en de context waarin een behandeling wordt gegeven, invloed kunnen hebben op bepaalde fysiologische processen.
Dat is een belangrijk verschil.
Het gaat niet om magie. Het gaat om de manier waarop de hersenen verwachtingen verwerken en hoe die verwachtingen vervolgens kunnen doorwerken in bijvoorbeeld pijn, stress, beweging en andere lichamelijke reacties.
Het placebo-effect is daarmee een van de duidelijkste voorbeelden van het feit dat de grens tussen “geest” en “lichaam” in de praktijk minder scherp is dan we soms denken.
Nocebo: ook negatieve verwachtingen kunnen iets doen
Er is ook een andere kant van het verhaal: het nocebo-effect.
Wanneer iemand verwacht dat een behandeling schadelijk zal zijn, kunnen die verwachtingen bijdragen aan het ontstaan of versterken van bepaalde klachten.
Ook hier moeten we niet overdrijven. Niet iedere klacht ontstaat door gedachten en niet iedere ziekte kan door psychologische processen worden verklaard.
Maar onderzoek naar placebo en nocebo laat wel zien dat verwachtingen een rol kunnen spelen in de manier waarop ons zenuwstelsel en lichaam reageren.
Dat maakt het onderwerp interessant voor bijvoorbeeld pijnonderzoek, chronische stress en de manier waarop artsen met patiënten communiceren.
Stress is niet alleen een kwestie van humeur
We kennen allemaal stress.
Een deadline. Geldproblemen. Een conflict. Zorgen over familie. Een moeilijke periode op het werk.
Een paar stressvolle dagen hoeven geen probleem te zijn. Ons lichaam is juist gebouwd om tijdelijk met stress om te gaan.
Maar langdurige stress is iets anders.
Chronische psychosociale stress wordt in onderzoek in verband gebracht met veranderingen in het immuunsysteem, ontstekingsprocessen, stofwisseling en andere biologische mechanismen die ook bij veroudering een rol spelen.
Daarom kijken wetenschappers steeds vaker naar het verschil tussen chronologische leeftijd en biologische leeftijd.
Twee mensen kunnen bijvoorbeeld allebei 60 jaar oud zijn, terwijl hun lichaam op bepaalde biologische kenmerken verschillende tekenen van veroudering vertoont.
Een van de onderzoeksgebieden waarmee wetenschappers dat proberen te onderzoeken is epigenetica.
Epigenetica gaat niet over het veranderen van de DNA-code zelf, maar over veranderingen in de manier waarop genen worden gereguleerd. Bepaalde chemische veranderingen kunnen bijvoorbeeld beïnvloeden welke genen actiever of minder actief zijn.
Een van de bekendste onderzoekers op dit gebied is Steve Horvath. Zijn werk rond zogenaamde epigenetische klokken heeft veel aandacht gekregen omdat het mogelijk maakt om biologische leeftijd op basis van bepaalde epigenetische kenmerken te schatten.
Ook hier is voorzichtigheid belangrijk.
Het is te simpel om te zeggen:
“Je gedachten veranderen je DNA en daarom kun je jong blijven.”
De wetenschap ondersteunt zo’n conclusie niet.
Wat we wel kunnen zeggen, is dat psychologische en omgevingsfactoren invloed kunnen hebben op lichamelijke processen en dat epigenetische mechanismen daarbij een rol kunnen spelen.
Bewegen: misschien minder spectaculair, maar wel belangrijk
Wie online zoekt naar anti-aging krijgt binnen enkele seconden een enorme hoeveelheid producten en theorieën voorgeschoteld.
Maar als het om gezond ouder worden gaat, komt de wetenschap vaak terug bij iets opvallend eenvoudigs:
bewegen.
Wandelen, fietsen, zwemmen, krachttraining en andere vormen van lichamelijke activiteit helpen om conditie, spierkracht, mobiliteit en zelfstandigheid langer te behouden.
De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukt dat lichamelijke activiteit op latere leeftijd belangrijk is voor zowel lichamelijke als mentale gezondheid. Beweging kan bovendien bijdragen aan het behoud van functionele vaardigheden en helpen bij het verminderen van het risico op vallen.
Daarvoor hoef je geen topsporter te zijn.
Een wandeling telt.
Fietsen naar de winkel telt.
De trap nemen telt.
Krachttraining kan helpen om spieren en functionele capaciteit te behouden.
Het gaat uiteindelijk niet alleen om langer leven, maar ook om langer kunnen functioneren.
Dat onderscheid is belangrijk.
Een extra levensjaar waarin iemand volledig afhankelijk is van anderen is iets anders dan een extra levensjaar waarin iemand zelfstandig kan lopen, reizen, koken, werken, vrienden ontmoeten en zijn eigen keuzes kan maken.
Gezond ouder worden heeft ook een sociale kant
Wanneer we over gezondheid praten, denken we meestal aan voeding, beweging, medicijnen en dokters.
Maar er is nog een factor die soms wordt onderschat:
andere mensen.
Familie, vrienden, buren, collega’s, verenigingen en gemeenschappen kunnen een belangrijke rol spelen in ons welzijn.
De Wereldgezondheidsorganisatie noemt sociale isolatie en eenzaamheid inmiddels belangrijke gezondheidsvraagstukken. Wereldwijd ervaart ongeveer één op de zes mensen eenzaamheid. Ook onder ouderen komt eenzaamheid voor en onderzoek laat zien dat langdurige sociale isolatie en eenzaamheid samenhangen met lichamelijke en mentale gezondheidsproblemen, een lagere kwaliteit van leven en een hogere sterfte.
Dat betekent niet dat iedereen een enorm sociaal netwerk nodig heeft.
Een paar betekenisvolle contacten kunnen belangrijker zijn dan tientallen oppervlakkige contacten.
Samen koffie drinken.
Een wandeling maken.
Een vriend bellen.
Vrijwilligerswerk doen.
Bij een vereniging gaan.
Of simpelweg het gevoel hebben dat iemand weet dat je bestaat en naar je vraagt.
Dat klinkt misschien minder spectaculair dan genetische herprogrammering.
Maar voor gezond ouder worden kan het minstens zo relevant zijn.
De Blue Zones: bestaat er een recept voor lang leven?
Een van de bekendste verhalen over gezond ouder worden is het concept van de Blue Zones.
De Italiaanse demograaf Gianni Pes en de Belgische demograaf Michel Poulain onderzochten onder meer uitzonderlijke patronen van levensduur op Sardinië. Later maakte journalist en onderzoeker Dan Buettner het concept wereldwijd bekend.
Onder meer Sardinië, Okinawa, Ikaria, Nicoya en Loma Linda werden bekend als gebieden waar relatief veel mensen zeer oud worden.
Wat deze gebieden interessant maakt, is niet één magisch voedingsmiddel.
Onderzoekers kijken juist naar combinaties van factoren zoals dagelijkse beweging, voedingsgewoonten, sociale relaties en de manier waarop mensen deel uitmaken van hun gemeenschap.
Maar ook hier is voorzichtigheid nodig.
De Blue Zones zijn populair geworden in de media, maar de gegevens, definities en methoden voor leeftijdsverificatie zijn onderwerp van wetenschappelijke discussie. We moeten daarom oppassen met de conclusie dat iemand simpelweg een bepaald “Blue Zone-recept” kan volgen en vervolgens gegarandeerd honderd jaar oud wordt.
Dat bestaat niet.
Wat wel interessant blijft, is dat verschillende factoren die in deze gebieden worden beschreven – beweging, sociale verbondenheid, voeding en een actieve rol binnen de gemeenschap – ook in ander onderzoek naar gezond ouder worden terugkomen.
Wat zegt de wetenschap eigenlijk over leefstijl?
Misschien is het opvallendste aan het huidige onderzoek wel dat er geen spectaculaire oplossing uit komt.
De wetenschap zegt niet:
“Doe dit ene ding en je wordt honderd.”
Het beeld is veel minder spannend, maar waarschijnlijk realistischer.
Regelmatig bewegen.
Gezond eten.
Voldoende slapen.
Niet voortdurend onder chronische stress staan.
Sociale contacten onderhouden.
Mentaal actief blijven.
Roken vermijden.
Alcoholgebruik beperken.
En medische problemen tijdig laten controleren.
Het zijn geen geheimen.
We weten het eigenlijk al.
Het probleem is vooral dat weten en doen twee verschillende dingen zijn.
En wat hebben filosofen hiermee te maken?
Misschien meer dan we op het eerste gezicht zouden denken.
De Griekse filosoof Aristoteles schreef uitgebreid over wat een goed leven betekent. Voor hem ging een goed leven niet simpelweg over plezier, maar ook over het ontwikkelen van menselijke mogelijkheden en het leiden van een betekenisvol leven.
De Stoïcijn Epictetus benaderde het leven vanuit een ander perspectief. Een belangrijk onderdeel van zijn filosofie was het onderscheid tussen zaken waar we wel en geen controle over hebben.
Dat idee kan verrassend actueel zijn wanneer we over ouder worden nadenken.
We kunnen onze geboortedatum niet veranderen.
We kunnen het verstrijken van de tijd niet stoppen.
We kunnen niet ieder biologisch proces in ons lichaam controleren.
We kunnen niet garanderen dat we nooit ziek worden.
Maar er zijn wel zaken waar we invloed op hebben.
Hoeveel we bewegen.
Hoe we eten.
Hoe we met stress omgaan.
Of we sociale relaties onderhouden.
Of we blijven leren.
Of we hulp zoeken wanneer dat nodig is.
De Stoïcijnse filosofie is natuurlijk geen medische behandeling en kan niet worden gebruikt als wetenschappelijk bewijs voor gezond ouder worden.
Maar als manier van denken kan het idee van Epictetus wel interessant zijn.
Misschien verspillen we soms veel energie aan iets wat we uiteindelijk toch niet kunnen controleren: het feit dat we ouder worden.
De moderne obsessie met jong blijven
En daar komen we uiteindelijk weer terug bij het begin.
Waarom zijn we eigenlijk zo bang voor ouder worden?
Een deel daarvan is begrijpelijk. Met ouder worden kunnen ziekte, verlies van mobiliteit, afhankelijkheid en het overlijden van mensen om ons heen gepaard gaan.
Maar er is ook iets cultureels veranderd.
Jong zijn is in de moderne samenleving steeds meer een ideaal geworden.
We proberen niet alleen gezond te blijven, maar ook jong te lijken.
Grijze haren worden behandeld als een probleem.
Rimpels moeten verdwijnen.
Ouderdom wordt vaak verkocht als iets dat we zo lang mogelijk moeten verbergen.
Daar komt de groeiende longevity-industrie bovenop. Technologiebedrijven, biotechbedrijven en rijke investeerders steken steeds meer geld in onderzoek naar manieren om de biologische processen van veroudering te beïnvloeden.
Dat is op zichzelf niet vreemd.
Als we ziekten die met ouderdom samenhangen kunnen voorkomen of behandelen, kan dat enorme voordelen hebben.
Maar er is een belangrijk verschil tussen gezond ouder worden en ouder worden uitwissen.
Dat verschil wordt in populaire berichtgeving soms vergeten.
Misschien moeten we niet proberen jong te blijven
De nieuwe ontwikkelingen in de biotechnologie zijn fascinerend.
Dat wetenschappers proberen beschadigde cellen opnieuw te programmeren, is wetenschappelijk gezien een bijzonder interessante ontwikkeling.
Maar zelfs als dergelijke technieken uiteindelijk veilig en effectief blijken, blijft de vraag bestaan wat ons doel eigenlijk moet zijn.
Willen we echt eeuwig jong zijn?
Of willen we vooral langer gezond blijven?
Dat zijn twee verschillende dingen.
De WHO omschrijft gezond ouder worden als het ontwikkelen en behouden van functionele vaardigheden die mensen in staat stellen om te doen wat voor hen belangrijk is. Het gaat dus niet alleen om de afwezigheid van ziekte, maar ook om functioneren, zelfstandigheid en welzijn.
Misschien is dat uiteindelijk een veel interessantere definitie.
Niet:
“Hoe kan ik op mijn zeventigste eruitzien als dertig?”
Maar:
“Hoe kan ik op mijn zeventigste nog zoveel mogelijk van mijn leven leiden zoals ik dat zelf wil?”
Kunnen we nog wandelen?
Kunnen we reizen?
Kunnen we vrienden ontmoeten?
Kunnen we zelfstandig wonen?
Kunnen we nieuwe dingen leren?
Kunnen we nieuwsgierig blijven?
Kunnen we iets betekenen voor anderen?
Dan wordt ouder worden ineens een ander verhaal.
De wetenschap belooft geen eeuwige jeugd
De recente ontwikkelingen rond cellulaire herprogrammering laten zien hoe ver het onderzoek naar veroudering inmiddels is gekomen. Voor het eerst wordt een dergelijke aanpak daadwerkelijk bij mensen onderzocht. Maar het is nog veel te vroeg om te spreken over een behandeling die menselijke veroudering kan terugdraaien.
Tegelijkertijd blijven de meer traditionele inzichten misschien wel minstens zo belangrijk.
We hoeven niet te wachten op een genetische behandeling om iets aan gezond ouder worden te doen.
We kunnen vandaag al bewegen.
We kunnen proberen beter te slapen.
We kunnen sociale contacten onderhouden.
We kunnen onze voeding serieus nemen.
We kunnen chronische stress proberen te verminderen.
We kunnen actief blijven leren.
En we kunnen accepteren dat sommige dingen simpelweg buiten onze controle liggen.
Misschien is dat uiteindelijk de meest nuchtere conclusie.
Ouder worden is onvermijdelijk. Maar hoe we ouder worden, ligt niet volledig vast.
We kunnen de biologische klok niet zomaar stilzetten.
We kunnen de dood niet wegprogrammeren.
Maar we kunnen gedurende een groot deel van ons leven wel invloed uitoefenen op de omstandigheden waarin we ouder worden.
En misschien is dat uiteindelijk een veel zinvoller doel dan eeuwig jong proberen te blijven:
niet zo lang mogelijk jong blijven, maar zo lang mogelijk goed leven.
